03:04 ICT Thứ sáu, 19/01/2018
Cao Lao, Hạ Trạch quê mình, Bốn bề phong cảnh hữu tình nước non

Giới thiệu Cao Lao Hạ»Cao Lao Hạ xưa

Hệ thống nhà thờ Họ - nét đặc trưng của Cao Lao Hạ

Thứ sáu - 22/10/2010 16:51
Anh Lưu Văn Lộc, là một người con của Cao Lao Hạ, hiện đang làm việc tại Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Bình. Anh là người đầu tiên gửi bài viết đến cho caolaoha.com. Caolaoha.com rất cám ơn anh và mong anh tiếp tục có nhiều đóng góp hơn cho trang Web Làng

 

Cao Lao Hạ, nay là xã Hạ Trạch, huyện  Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, nằm bên bờ sông Gianh lịch sử, một làng quê mang truyền thống văn vật, bốn mùa sơn  thủy hữu tình. Trước làng, giữa cánh đồng lúa bao la xanh biếc có một dòng nước uốn lượn tựa thế rồng bay có tên là Cửu khúc long khê. Xa xa ở phía nam là dãy núi Kỳ Sơn như một bức bình phong che chở cho làng.  Một cánh đồng nằm sát bờ nam sông Gianh mà dân làng gọi là Đồng Phố. Sử  sách truyền lại cho rằng đây đã từng là một phố lớn buôn bán quanh năm. Một con hói chảy bao lấy lưng làng từ phía Thành Lồi về cửa Hói Hạ  đổ vào  sông Gianh. Những đền, chùa, đình làng được xây dựng nguy nga tráng lệ. Và có lẽ một di tích còn lại không thể không nói tới đang được rất nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học quan tâm là Thành Lồi hay còn gọi là thành Cao Lao Hạ. Thành được xây dựng bởi người Chăm, thành xây bằng đất, xung quanh thành là hào sâu bao bọc... Nhiều dấu tích lịch sử còn lại đến ngày nay cho thấy Cao Lao Hạ là một làng cổ.

 

Địa thế làng Cao Lao uốn lượn như dáng một con thuyền.  Nhà cửa được quy hoạch theo từng xóm song song  ngay ngắn, đường ngang ngõ dọc như ô bàn cờ. Cư dân trong làng đều làm nhà quay mặt chếch về hướng tây nam. Do được cấu trúc theo một quy luật đặc biệt nên mặc dù nhà được bố trí theo từng xóm và thành từng hàng ngang dọc nhưng không nhà nào bị che khuất mặt trước. Nếu đứng trên dãy núi Kỳ Sơn nhìn về làng thì có thể quan sát thấy toàn bộ mặt tiền của từng ngôi nhà trong làng. 

 

Phía nam làng, dãy nhà đầu tiên là nhà thờ của các họ tộc trong làng. Trong làng có bao nhiêu họ tộc thì có bấy nhiêu nhà thờ họ được xây dựng uy nghiêm theo kiểu kiến trúc nhà truyền thống. Đây là nơi để con cháu trong họ thờ cúng tổ tiên, thờ phụng những bậc tiền bối khai canh, khai khẩn lập làng, lập họ, đồng thời dùng làm nơi họp bàn việc họ, làng. Hàng năm, vào dịp tết Nguyên Đán, Xuân Thu nhị kỳ (rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy) con cháu trong họ lại dâng lễ để cúng tổ tiên.

 

Điều đặc biệt là tất cả các họ trong làng đều lấy những ngày này để làm lễ,  cho nên cứ mỗi dịp Tết đến hay Xuân Thu nhị kỳ lại rộn ràng cờ dong trống mở âm vang khắp làng tạo nên không khí nhộn nhịp nhưng rất trang nghiêm. Mọi người làng trên xóm dưới tấp nập kéo nhau tập trung ở nhà thờ của họ mình. Trong những dịp này con đường trước làng (làng đặt tên là đường Bạn) lại tấp nập người đi lễ họ. Mọi người trong họ, trong làng lại thêm dịp gần gũi nhau trong không khí vui vẻ, tình làng nghĩa xóm vì thế mà ngày càng được thắt chặt.

 

Tối 30 tết con cháu các họ, do trưởng họ và các trưởng chi chủ trì tập trung tại nhà thờ họ để làm lễ mời tổ về, gọi là lễ tục yết. Sáng mồng một tết, con cháu mang lễ vật của gia đình mình đến cúng tổ. Lễ mà con cháu trong họ dâng cúng ông bà tổ tiên trong dịp tết là bánh chưng. Khoảng 9 giờ sáng, con cháu bắt đầu mang lễ vật tới nhà thờ. Mọi thủ tục sắp xếp lễ vật được hoàn tất trước 11giờ. Lễ cúng tổ chính thức bắt đầu từ 11 giờ. Ban tế lễ gồm trưởng họ, các trưởng chi, 1 tiên chức (người đọc văn), 2 chấp lệnh (1 người đánh trống và 1 người đánh chiêng), 3 lễ sinh chước rượu, dâng hương (mỗi chi một lễ sinh). Trưởng họ là người chủ trì việc cúng tổ.  Lễ sinh là một bậc trưởng lão văn hay giọng tốt đọc văn cầu nguyện tổ tiên phù hộ cho con cháu trong họ ăn nên làm ra, con cái đề huề,  học hành đỗ đạt... Đây là một lễ nghi tín ngưỡng chứ không hề có tính mê tín dị đoan. Sau lễ cúng ông bà tổ tiên tại nhà thờ họ xong, mọi người mang bánh chưng của mình về tiếp tục cúng tại bàn thờ gia đình. Tại nhà thờ họ, con cháu thay nhau túc trực, hương khói thường xuyên trong 3 ngày tết. Ngoài những người được phân công, những ngưòi khác sau khi hoàn thành công việc của gia đình mình hoặc ban đêm thường tụ tập về đây, cùng nhau ôn lại truyền thống họ tộc mình.

 

Vào các lễ Xuân Thu nhị kỳ, con cháu lại được dịp tập trung về nhà thờ họ. Lễ vật dâng lên cúng tổ vào những dịp này là mỗi gia đìnhh làm một mâm xôi. Các nghi lễ được tiến hành giống như ngày tết. Xong lễ cúng tổ, một phần xôi thịt được dọn ngay tại nhà thờ để con cháu cùng ăn, một phần gọi là lại cỗ, mang về gia đình, để những ngưòi không đi họ được (chủ yếu là phụ nữ) cùng hưởng lộc tổ tiên.  Ngoài ngày Tết, Xuân Thu nhị kỳ là ngày mà tất cả các họ đều tổ chức thì các họ còn có ngày giổ tổ riêng của từng họ gọi là ngày kỵ họ. Tùy theo ngày tháng của từng họ mà các họ tổ chức theo họ của mình .

 

Ngoài ra, làng còn có một ngày làm lễ chung đó là ngày tảo mộ làng hay còn gọi là nghĩa trũng (xủi cỏ của làng). Lễ này thường tổ chức vào tiết thanh minh, tức là vào khoảng rằm  tháng 3.  Mặc dù tất cả các dòng họ đều đã có lăng mộ quy tập mồ mã ông bà tổ tiên nhưng vẫn không tránh khỏi có những ngôi mộ,  với nhiều lý do khác nhau, chưa xác định được chủ nhân. Với tâm nguyện của dân làng là không để bất kỳ một ngôi mộ nào không được chăm sóc, vì thế, trong dịp này, làng tổ chức đi viếng mộ vô chủ. Tất cả các họ tộc trong làng đều cùng tham gia. Địa điểm làm lễ là một khu đất rộng khoảng 1 ha giữa cánh đồng lúa, nền đất được đắp cao, ở giữa xây một sân rộng, nền lát bằng đá, có bờ bao xung quanh ,có cột huê biểu, bường phong...dùng làm nơi tế lễ. Xung quanh khu vực này là nghĩa địa của làng.

 

Các họ tộc trong làng luôn đoàn kết và tôn trọng lẫn nhau, nhất là những họ có công khai khẩn lập làng và họ có nhiều người đỗ đạt. Dù không được xếp vào một trong Bát danh hương của Quảng Bình nhưng Cao Lao Hạ là một trong những làng khoa bảng nổi tiếng .

 

Có thể kể ra một loạt các họ và nhà thờ họ ở Cao Lao Hạ: Lưu Quan, Lưu làng,  Lưu Công, Đặng, Lê Văn,  Nguyễn Phúc, Nguyễn Danh, Nguyễn Văn, Lê Chiêu, Nguyễn Xuân, Lê Quang, Nguyễn, Trần, Nguyễn Khắc, Nguyễn Đăng... Đến nay, đã có 24 dòng họ trong làng. Hầu hết các họ đều có ruộng họ, nhà thờ họ và được xây dựng ở những địa thế đẹp, thoáng đãng. Trải qua mấy cuộc chiến tranh, nhất là trong cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, Làng Cao Lao là một trong những trọng điểm ác liệt, là mục tiêu bắn phá của giặc Mỹ như bến phà Gianh, đường Ba Trại... Nhiều nhà cửa, trường học, trạm xá... bị phá huỷ. Các nhà thờ họ cũng không tránh khỏi số phận này. Hầu hết các nhà thờ họ bị phá huỷ hoàn toàn, một số ít còn sót lại không bị phá hoại bởi bom đạn thì cũng bị hư hỏng bởi mưa nắng theơ thời gian. Tuy nhiên, với sức mạnh của con cháu từng họ, các họ đồng sức đồng lòng góp công góp sức xây dựng lại nhà thờ họ. Tuy không còn giữ được nét cổ xưa nhưng ngày nay, hầu hết các họ đều đã xây dựng được những ngôi nhà khang trang vững chắc. Người ở gần thì góp công,  góp sức, con cháu đi làm ăn xa, kể cả sinh sống ở nước ngoài thì góp tiền, góp của. Có những nhà thờ họ kinh phí xây dựng lên đến hàng trăm triệu đồng và hoàn toàn do con cháu trong họ tự nguyện đóng góp. Hàng năm, dù sinh sống hay làm ăn ở đâu, con cháu đều hướng về nguồn cội, mong ước được về thăm quê hương, thăm bà con ruột thịt và một nơi không thể không đến đó là dâng lễ lên cúng tổ tiên tại nhà thờ họ tộc vào những dịp lễ, tết.

 

Ngày nay, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn đang làm cho làng Cao Lao thay da đổi thịt từng ngày. Điện, đường, trường, trạm, chợ... được xây dựng khang trang. Các tiến bộ khoa học kỹ thuật được chính quyền địa phương và người dân ứng dụng vào sản xuất và đời sống một cách có hiệu quả. Những hồ nuôi tôm sú vùng Hói Hạ, vùng Đồng Phố, sông Gianh; mô hình lúa cá, lúa vịt vùng Đồng Cửa, Bàu Mật, Bàu Vuông, Cồ Cui, Cồ Sác, Cồn Vườn... đã mang lại thu nhập đáng kể cho nhân dân địa phương. Nông dân có thu nhập hàng chục triệu mỗi năm khá phổ biến. Trong làng, nhà cao tầng không còn là chuyện hiếm. Cũng nhờ kinh tế ngày càng phát triển mà các họ tộc lại có điều kiện để tu bổ nhà thờ họ. Con đường Bạn trước làng đã được mở rộng vừa phục vụ sản xuất vừa thuận lợi hơn mỗi khi con cháu về dự lễ họ.

 

Hệ thống các nhà thờ họ và các lễ hội đã tạo nên nét đặc trưng của làng Cao Lao Hạ. Có lẽ cho đến bây giờ, đây là một làng còn lại hiếm hoi của Quảng Bình nói riêng và của các tỉnh miền Trung nói chung còn bảo tồn được những di sản quý giá này. Mong sao chính quyền địa phương và các họ tộc trong làng giữ gìn và phát huy những giá trị vật chất cũng như tinh thần hết sức quý báu mà tổ tiên đã trao truyền lại, góp phần tích cực vào công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế-xã hội của làng, của nước.  

Tác giả bài viết: Lưu Văn Lộc

Từ khóa: Lưu Văn Lộc
Ha Nguyen- - 25/10/2010 09:01
Đây là tâm linh, là nét đẹp của làng mình, tôi tự hào về nó và đã, đang cố gắng giới thiệu đến bạn bè trong Nam ngoài Bắc. Ai đến làng mình cũng ghi lại bằng hình ảnh để giới thiệu với mọi người quê của Hà Nguyễn.
thuydien- - 02/11/2010 00:35
Hạ Trạch quê mình là nơi còn giữ lại nhiều nét văn hóa đặc sắc. Nhà thờ họ và đình làng là nơi linh thiêng,vừa là nơi giúp mọi người trong xóm làng,dòng tộc giữ mãi tình đoàn kết,thân thuộc, yêu thương nhau.cảm ơn bài viết của chú.
Lena Leipzig- - 23/11/2010 21:22
toi sinh ra va lon len noi mien que day nang va gio lao .nhung cung rat tu hao vi noi do da nuoi toi khon lon truong thanh - tuy xa vn lau lam roi nhung toi rat nho ve que huong minh .noi do co nha tho ho linh thieng .co ba con xom gieng .moi khi tet den ,xuan ve ba con lai tap trung o nha tho ho (trong do co nha tho ho luu quan cua toi ) nhung hinh anh do luon la ky nien trong toi -cam on ban viet bai nay ( LENA)
Danh Loi- - 20/12/2010 00:05
Bài viết của anh Lưu Văn Lộc mang nhiều ý nghĩa nhân văn, truyền thống sâu sắc, nhắc nhở con cháu của làng, của các dòng họ dù đi đâu về đâu cũng luôn nhớ về nguồn cội, nhớ về họ tộc của mình để mà kính trọng, mà tôn thờ các giá trị văn hoá truyền thống do ông cha gây dựng. Ở đâu trên đất nước mình cũng có “ văn hoá” dòng họ nhưng tại làng Cao Cao Hạ có tới 24 nhà thờ họ được xây cất trước mặt làng, nơi linh thiêng thuần khiết nhất thì văn hoá dòng họ ở đây được đẩy lên cao hơn người. Nói theo kiểu giáo sư Michael E Porter thì nhà thờ Họ ở làng Cao Lao Hạ là độc nhất. Nói theo ý của anh Lưu Văn Lộc thì ai không yêu gia đình mình, không yêu dòng họ của mình thì không thể có yêu nước. Rất cảm ơn tác giả, cảm ơn BBT.
Le Cuong- - 20/12/2010 14:32
Ui eng mô là eng Lợi mà bình luận hay rứa.
1, 2  Trang sau
Comment addGửi bình luận của bạn
Mã chống spamThay mới

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

 
  • image
  • image
  • image
  • image
  • image
  • image
  • image
  • image